Η ελευθερία, όπως και όσες αφηρημένες έννοιες αναφέρονται σε ιδέες και αξίες όπως η δικαιοσύνη, η αλληλεγγύη, η αγάπη κτλ, είναι κάτι μη απτό, μη ορατό και, επομένως, μη άμεσα προσδιορίσιμο από τα αισθητήρια όργανά μας. Για να τις κατανοήσουμε και να τις ερμηνεύσουμε θα πρέπει να επιστρατεύσουμε τις συνεκδοχές του εγκεφάλου μας και τα ερεθίσματα που ενεργοποιούνται από αυτές.

Ωστόσο, ενώ οι αισθήσεις μας εν γένει λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο σε όλους τους ανθρώπους, δε συμβαίνει το ίδιο και με τον τρόπο που σκεφτόμαστε. Το ανθρώπινο μυαλό αναπτύσσει συνάψεις που δομούνται με μοναδικά διαφορετικό τρόπο σε κάθε άτομο, οπότε και τα συμπεράσματά του διαφέρουν. Έτσι, ο μόνος τρόπος να προσδιοριστούν αυτές οι έννοιες είναι μέσω των επιρροών που έχουν στον καθένα από εμάς: των επιδράσεων στις σκέψεις και τις πράξεις μας, των κινήτρων που δίνουν στη στάση και τον τρόπο ζωής μας και των συναισθημάτων που εν τέλει προκαλούν μέσω της ιστορίας και χρήσης που τις συνοδεύουν.

Είναι πραγματικά σπουδαίο, πώς καταφέρνουμε σε γενικές γραμμές να συνεννοηθούμε μεταξύ μας και να επικοινωνήσουμε ο ένας στον άλλον όλες αυτές τις έννοιες. Μα, ωστόσο, ο κάθε άνθρωπος αντιλαμβάνεται με το δικό του ιδιαίτερο τρόπο τις έννοιες αυτές. Προσπαθεί υποκειμενικά, μονοδιάστατα, να αντιληφθεί το νόημά τους. Κι έτσι, το πρόβλημα επαφίεται στη συναίσθηση που υπάρχει μεταξύ δύο ομιλητών. Διότι, εάν δεν υπάρχει διάθεση και τάση να ταυτιστείς, έστω και μέσω κάποιου είδους παροδικής αυθυποβολής, με τη σκοπιά του συνομιλητή σου, πώς θα μπορέσεις να έρθεις ποτέ σε θέση να αντιληφθείς το πώς ο ίδιος αντιλαμβάνεται την όποια ιδέα και τι είναι γι’ αυτόν αυτό που προσπαθείς να συζητήσεις μαζί του; Αυτό που για εσένα σημαίνει αλληλεγγύη, ίσως γι' αυτόν να μεταφράζεται ως καιροσκοπισμός. Αυτό που για εσένα σημαίνει δικαιοσύνη ίσως γι' αυτόν να μεταφράζεται ως περιορισμός. Αυτό που για εσένα σημαίνει ελευθερία, ίσως γι' αυτόν σημαίνει καταπάτηση και εκβιασμός.

Αυτό που έχει σημασία σε μια συζήτηση είναι, εν τέλει, αυτή ακριβώς η ενσυναίσθηση, η κατανόηση της αντίληψης του συνομιλητή μας για τον κόσμο. Έχει μεγάλη σημασία να οριοθετούμε και να ορίζουμε τις έννοιες που χρησιμοποιούμε, από τη δική μας σκοπιά, ως ένα βήμα ομαλοποίησης της συζήτησης, αλλά και να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε πώς τις αντιλαμβάνεται κι εκείνος απ’ τη δική του θέση.

Τι σημαίνει, λοιπόν, ελευθερία; Όπως όλες οι αφηρημένες έννοιες, πολλά και πολλές φορές συγκεχυμένα και αντικρουόμενα πράγματα μαζί. Ίσως αυτός να είναι και ο λόγος που οι άνθρωποι μπερδεύονται και προσκολλούνται σε ιδέες ακολουθώντας τες τυφλά: υπηρετώντας τη γενική κατεύθυνση της ιδέας αυτής, μια μοναχά εφαρμογή της, νομίζουμε πως όντως υπηρετούμε ό,τι πραγματικά πρεσβεύει. Το κύρος της αοριστίας της προσδίδει ορθότητα στις πράξεις με τις οποίες συνδέεται.

Σε ατομικό επίπεδο, η ελευθερία να κάνεις ό,τι θες περιορίζεται μονάχα από τις φυσικές σου ανάγκες και τις διαθέσιμες ύλες. Μία μετουσίωση της ανάγκης για ατομική ελευθερία ως επίδραση στην κοινωνία εμφανίζεται στο πρόσωπο του νεοφιλελευθερισμού, καθώς το δόγμα αυτό παρέχει ηθική νομιμοποίηση στην ελεύθερη αγορά χρησιμοποιώντας το χαρτί της προσωπικής ανέλιξης, των ευκαιριών και των ονείρων. Λύστε μου τα χέρια να εκδηλώσω τη δημιουργικότητά μου στον κόσμο. Να μεγαλώσω και να αναπτυχθώ. Να προοδεύσω, να εξελιχτώ και να αποκτήσω. Είτε ως άτομο, είτε ως ομάδα, μα πάντα ως μια μοναδική καθορισμένη οντότητα με έναν κοινό στόχο να την οδηγεί.

Υπάρχουν κι άλλοι ελευθερόφιλοι. Εκείνοι που ζητάνε αποδέσμευση από κάθε πτυχή κι υπόνοια εξουσίας. Κι εκείνοι των ευκαιριών και των ονείρων, κι εκείνοι, παραδόξως, διακατέχονται από την ίδια δίψα για δημιουργία και στόχους. Και, παραδόξως, όλοι ζητούν ατομική ελευθερία. Ελευθερία στο άτομο και στις επιδιώξεις του. Ελευθερία στα όνειρά του και πρόσβαση στους πόρους που θα το βοηθήσουν να τα πετύχει. Και, παραδόξως, είναι όλοι τους δικαιολογημένοι. Γιατί είναι απόλυτα λογικό κι ιδανικό ως στόχος το να ζητάει ο καθένας απεριόριστη πρόσβαση στα όνειρά του. 

Ως μέλη, ωστόσο, μιας κοινωνίας στην οποία καλούμαστε να λειτουργήσουμε ως σύνολο, πόσο ηθικά σωστή είναι τελικά η αναζήτηση της προσωπικής μας ελευθερίας και ανέλιξης; Ως μέλη ενός κλειστού κυκλώματος, η κάθε πράξη έχει και τις αντίστοιχες προεκτάσεις κι επιπτώσεις. Σε ένα ντετερμινιστικό περιβάλλον όπως αυτός εδώ ο πλανήτης, δεν υπάρχει καμιά πράξη που δε θα επηρεάσει με κάποιον τρόπο κάποιο άλλο σημείο του κυκλώματος. Και αυτό το ιδιότυπο φαινόμενο της πεταλούδας, ένας απ' τους πιο στοιχειώδεις κανόνες εξ' ων συνετέθη και εξελίσσεται το σύμπαν, δε δύναται να αγνοηθεί - όχι όσο η επίδραση αυτή είναι αρνητική, και όχι όσο επιδρά πάνω σε ομάδες ατόμων που δεν μπορούν να υπερασπιστούν τα μέλη τους και τα δικά τους όνειρα. Σε κοινωνικό επίπεδο, μια ηθικά σωστή συμβίωση θα πρέπει να περιλαμβάνει παραδοχές και συνεργασίες, επομένως συμβιβασμούς και θυσίες.

Όσοι λοιπόν προσπαθούν να εξιδανικεύσουν την κοσμοθεωρία τους μες απ' την έμφυτη ματαιοδοξία του ανθρώπου για ατομική ελευθερία, κατά βάση απλά υπηρετούν την απεριόριστη απληστία του ανθρώπου για κατακτήσεις και ιδιοκτησία, νομιμοποιώντας την εκμετάλλευση και την χειραγώγηση και επιλέγοντας να αγνοούν τους αναλώσιμους για εκείνους συμπολίτες τους.

Έτσι, λοιπόν, η πλήρης ελευθερία στην κοινωνία δεν είναι κάτι το επιτεύξιμο αλλά, επιπλέον, όχι και απαραίτητα κοινωνικά ορθό. Από τη στιγμή που κάποια άτομα αποφασίζουν να λειτουργήσουν ως ομάδα, η ατομική ελευθερία τίθεται σε δεύτερη μοίρα και οι αποφάσεις φασματώνονται μέσα από τις επιμέρους απόψεις των μελών της. Και η συνισταμένη αυτή κατεύθυνση, όσο και αν οφείλει να είναι ως επί το πλείστον περιεκτική των στόχων των μελών, με τις ανάλογες δικλείδες ασφαλείας, δεν παύει να είναι πάντοτε ένας διαρκής συμβιβασμός. Μια άλλη κατεύθυνση γεννιέται από τις ατομικές επιδιώξεις με την οποία κανένας πλήρως δεν ταυτίζεται, αλλά ταυτόχρονα γεννάται κάτι νέο ως το άμεσο αποτέλεσμα της συνεννόησής τους που δύναται να διαμορφώσει τελικά κάτι μεγαλύτερο σε σημασία από το σύνολο απλά των στόχων των μελών.

Μα κατά πόσο είναι διατεθειμένος, καθένας από εμάς, να απολέσει τις προσωπικές του επιδιώξεις και την ατομική του ελευθερία χάριν μίας κοινωνικής ολοκλήρωσης; Φαίνεται πως η ίδια μας η ματαιοδοξία ψάχνει έναν τρόπο να δικαιολογήσει την ανάγκη μας να διακριθούμε και να ξεχωρίσουμε απ' τους άλλους. Πόσο, τελικά, σωστό, είναι να λειτουργούμε «ελεύθερα» και χωρίς έλεγχο μέσα σε μία κοινωνία που ήδη υπάρχουν τεράστιες ανισότητες; Και από την άλλη, πόσο σωστό είναι να επαφίουμε τις επιλογές και τις ζωές μας σε κεντρικά ελεγχόμενες διαδικασίες και θεσμούς, με κίνδυνο να παίρνουν τις αποφάσεις ομάδες αμφιλεγόμενες ως προς την υπεράσπιση των συμφερόντων μας; Εν τέλει, πόσο μπορεί η όποια ομάδα να εκπροσωπήσει και να συντονίσει επάξια όλες τις αντικρουόμενων συμφερόντων ταξικές και κοινωνικές κατηγορίες, κάτω από το ίδιο έμβλημα και με τον ίδιο προσανατολισμό; 

Η ταξική κατανομή των ανθρώπων είναι δεδομένη, και αντικειμενικοί και ουδέτεροι παράγοντες όπως η εθνικότητα καμία δεν έχουν σημασία. Υπό το πρίσμα αυτής της οπτικής, οι ατομικές επιδιώξεις ταυτίζονται πιο εύκολα με τάσεις επιμέρους ομάδων, ώστε η κάθε ομάδα να χρησιμοποιεί και το δικό της κωδικοποιημένο λεξιλόγιο. Κι εμείς πρέπει να ήμαστε σε θέση να ξέρουμε να εκμαιεύουμε το κρυφό νόημα πίσω απ’ τους λόγους τους, να αποκρυπτογραφούμε τι σημαίνουν πραγματικά για την κάθε ομάδα οι έννοιες που χρησιμοποιεί και όχι τι σημαίνουν για εμάς.

Και τότε θα μπορέσουμε ίσως πιο εύκολα να καταλάβουμε, εάν η υπαγωγή μας σε μια κατεύθυνση που οδηγείται από μια τέτοια αφηρημένη έννοια συνάδει με τα δικά μας σχέδια για την κοινωνία, ή εάν οδεύουμε σε μια κατεύθυνση ως χειραγωγημένοι από την τάση μας να ορίζουμε μια ενέργεια από μία ταμπέλα χωρίς να βλέπουμε κάτω απ' το πρίσμα της βιτρίνας και της αίγλης που προωθεί.

Είμαστε όντα με υψηλή κατά τα φαινόμενα νοημοσύνη, ωστόσο το μόνο που καταφέρνουμε είναι να επανερχόμαστε με κατεύθυνση ελικοειδή στα ίδια συμπεράσματα, χρησιμοποιώντας ολοένα και πιο περίπλοκες έννοιες. Κι οι έννοιες αυτές, όσο περισσότερο περιπλέκονται και γίνονται ολοένα και πιο γενικές και αφαιρετικές, σιγά σιγά απομακρύνονται και απ' τους ίδιους τους ανθρώπους, χάνουν το νόημά τους και ευτελίζονται. Μέχρι κάποια στιγμή να αποπροσανατολιστούμε τόσο πολύ από ανούσια και διττά νοήματα, πολιτικοπρεπείς και οργουελικές εκφράσεις, ώστε να χάσουμε τη μεγαλύτερή μας δύναμη ως κοινωνία: τη δυνατότητα για διάλογο, συνεννόηση και αλληλοκατανόηση.

Ώστε να σπάσουν οι δεσμοί που μας ενώνουν, κι απ' τις κοινωνικές παρερμηνεύσεις να γεννηθούν συγκρούσεις. Και άμυνες, συμφέροντα, σκέψεις, στάσεις ζωής: όλες ατομικές και ανεξάρτητες, καθώς η δυνατότητα για ενσυναίσθηση θα πάψει να υπάρχει.

comments Αν έχεις κάτι να πεις... μίλησε τώρα ή σώπασε για πάντα.