Ο homo habilis είναι το πρώτο είδος ανθρώπου που έζησε 2,3 με 1,4 εκατομμύρια χρόνια πριν. Σ’ αυτά τα δύο εκατομμύρια χρόνια ο ανθρώπινος εγκέφαλος σχεδόν τριπλασιάστηκε. Από τα τότε εξακόσια γραμμάρια σήμερα ζυγίζει ενάμισι κιλό περίπου. Δε μεγάλωσε, όμως, μόνο σε όγκο αλλά άλλαξε και η δομή του. Στο προϋπάρχον κομμάτι των εξακοσίων γραμμαρίων προστέθηκε ένα κομμάτι που λέγεται μετωπιαίος λοβός και ιδιαίτερα ένα κομμάτι που καλείται προ-μετωπιαίος φλοιός.

Η περιοχή αυτή του εγκεφάλου (που μελέτες σε πανεπιστήμιο του Λονδίνου απέδειξαν ότι συνεχίζει να αναπτύσσεται ακόμη και μέχρι τα 40 μας)  συνδέεται με γνωστικές λειτουργίες μας, όπως η αλληλεπίδρασή μας με άλλους ανθρώπους, γενικότερα η κοινωνική μας συμπεριφορά, η διαδικασία λήψης αποφάσεων και πολλά άλλα. Τι, άραγε, κάνει ακριβώς ο προ-μετωπιαίος φλοιός ώστε να έχει καταφέρει να αλλάξει την αρχιτεκτονική του ανθρώπινου εγκεφάλου; Ο προ-μετωπιαίος φλοιός είναι ένας προσομοιωτής εμπειριών.

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος έχει την εκπληκτική ικανότητα να  δοκιμάζει εμπειρίες με το μυαλό πριν να τις πραγματοποιήσει. Κανένας πρόγονός μας ως είδος δεν είχε αυτή τη δυνατότητα, όπως επίσης δεν τη διαθέτουν και τα ζώα. Και μάλιστα έχει την ίδια αξία που έχει η όρθια στάση και η ομιλία. Ο Νταν Γκίλμπερτ μας δίνει ένα χιουμοριστικό μα και χαρακτηριστικό παραδειγμα της διαδικασίας αυτής προσομοίωσης εμπειριών. Μια εταιρεία παρασκευής παγωτών δεν φτιάχνει παγωτό με γεύση συκώτι και κρεμύδι. Δεν είναι ότι το παρασκεύσασε και αφου το δοκίμασε έκανε «μπλιαχ». Από την θέση του, όμως, ο καθένας προσομοίωσε με τον εγκέφαλό του την εμπειρία, τη γεύση και το «μπλιαχ» ήταν νοερό.

Αυτό που οικονομολόγοι και ψυχολόγοι μελετούν στα εργαστήριά τους λέγεται πόλωση της επίπτωσης. Αφορά τα λάθη που κάνουν οι προσομοιωτές. Την εντύπωση που έχουν οι προσομοιωτές ότι διαφορετικές εκβάσεις συμβάντων διαφέρουν περισσότερο από την πραγματικότητα.

Ας το πάρουμε απλά με ένα παράδειγμα. Ψάχνουμε τις επιπτώσεις που θα έχουν δύο τυχαία περιστατικά που συμβαίνουν σε δύο διαφορετικούς ανθρώπους. Η κληρονομιά ενός σπιτιού και το σπάσιμο ενός χεριού. Θεωρούμε ότι οι συνέπειες στην ψυχολογία του καθενός θα είναι διαφορετικές στον καθένα στον οποίο συνέβη το ένα από τα παραπάνω. Κάνουμε λάθος, όμως. Ένα χρόνο μετά, ο βαθμός ευτυχίας είναι ίδιος και στους δύο. Και σε εκείνον που κληρονόμησε ένα σπίτι, αλλά και σ’ εκείνον ο οποίος είχε σπάσει το χέρι του.

Γιατί συμβαίνει αυτό; Μα γιατί μπορούμε να «συνθέτουμε» την ευτυχία μας. Ο Γκίλμπερτ τοποθετείται επιστημονικά λέγοντας ότι έχουμε κάτι σαν ψυχολογικό ανοσοποιητικό σύστημα, ένα σύστημα νοητικών διεργασιών, μη συνειδητών κατά ένα μεγάλο μέρος, που μας κάνει να αλλάζουμε άποψη για τον κόσμο, έτσι ώστε να νιώθουμε καλύτερα για τον κόσμο στον οποίο βρισκόμαστε. «Συνθέτουμε την ευτυχία, αλλά τη φανταζόμαστε σαν κάτι που βρίσκουμε

Άνθρωποι που ξαφνικά έχασαν τα πάντα, πλούτη, δύναμη, δόξα ομολόγησαν ότι έτσι ήταν πολύ καλύτερα ψυχικά, σωματικά, συναισθηματικά. Ο Μορίς Μπίκαμ πέρασε 37 χρόνια στη φυλακή για ένα έγκλημα που ποτέ δε διέπραξε.  Τελικά απαλλάχτηκε μετά από μία εξέταση DNA. Τι δήλωσε; «Δεν το μετανιώνω ούτε στιγμή. Ήταν μία λαμπρή εμπειρία!» Αυτό που ένιωσαν οι παραπάνω άνθρωποι λέγεται «συνθετική ευτυχία». Τους ακριβείς ορισμούς μας τους δίνει ο Γκίλμπερτ. «Φυσική ευτυχία είναι αυτό που νιώθουμε όταν παίρνουμε αυτό που θέλουμε και συνθετική είναι αυτό που νιώθουμε όταν δεν παίρνουμε αυτό που θέλουμε». Πολλοί πιστεύουν ότι έχει μικρότερη ποιότητα από την φυσική ευτυχία. Ότι η συνθετική είναι κατώτερης ποιότητας. Ο λόγος είναι απλός. Ποιο οικονομικό, πολιτικό και κοινωνικό σύστημα θα επέτρεπε την αντίθετη αντίληψη, ότι θα ήμασταν το ίδιο ευτυχισμένοι εάν δεν πάρουμε αυτό που θέλουμε με το να το πάρουμε; Μα τότε πώς και ποιο θα ήταν το κέρδος της σαν οικονομική μονάδα;

Η αντιστρεψιμότητα δε λειτουργεί θετικά στη σύνθεση της ευτυχίας. Η ελεύθερη επιλογή του να αντιστρέφονται οι όροι μιας κατάστασης είναι κάτι φιλικό προς τη φυσική ευτυχία, επειδή σου επιτρέπει να διαλέγεις εκείνη την κατάσταση που μπορείς να απολαύσεις περισσότερο. Αντίθετα,  η ελευθερία επιλογής είναι εχθρός της συνθετικής ευτυχίας. «Το ψυχολογικό ανοσοποιητικό σύστημα δουλεύει καλύτερα όταν έχουμε κολλήσει εντελώς, όταν έχουμε παγιδευτεί» μας λέει ο Γκίλμπερτ. Διότι βρίσκουμε έναν τρόπο να είμαστε ευτυχισμένοι ό,τι και να γίνει.

Θα αναρωτηθεί κανείς εάν τελικά, εφόσον όλες οι καταστάσεις μπορούν να οδηγήσουν μακροπρόθεσμα σε συναισθήματα ευτυχίας, όλες οι στιγμές είναι ίδιες; Είναι το ίδιο ένα ταξίδι στη Ρώμη με μια εγχείρηση χολής; Όχι, δεν είναι όλες οι καταστάσεις ίδιες. «Πρέπει να έχουμε προτιμήσεις που μας οδηγούν στο ένα μέλλον ή το άλλο. Αλλά όταν αυτές οι προτιμήσεις μας κατευθύνουν πολύ έντονα και πολύ γρήγορα επειδή έχουμε υπερεκτιμήσει τις διαφορές ανάμεσα σε αυτές τις προοπτικές, βρισκόμαστε σε κίνδυνο.»

Κι αν οι παραπάνω επιστημονικές περί ευτυχίας διαπιστώσεις του Γκίλμπερτ μας φαίνονται ολίγον δυσνόητες, ας κρατήσουμε το βαθύτατο και απλούστατο. Η ευτυχία δν βρίσκεται κάπου. Φτιάχνεται. Το υλικό της (φυσικό ή συνθετικό) είναι επιλογή του καθενός.

comments Αν έχεις κάτι να πεις... μίλησε τώρα ή σώπασε για πάντα.