Τώρα τελευταία έχω αρχίσει να ξανακοιτάζω πιο προσεκτικά τις παροιμίες και τα γνωμικά.

Πάντα είχα την αίσθηση πως πολλές από αυτές δε μου ταίριαζαν και δε με αντιπροσώπευαν, αλλά δεν έδινα και πολλή σημασία.

Αυτό που μ’ ενοχλούσε ήταν πως λειτουργούσαν μέσα μου σαν δόγματα, σαν κόκκινες γραμμές, να χρησιμοποιήσω και μια έκφραση που συζητιέται πολύ.

Κυρίως όμως τις θεωρούσα πάντα σαν τροχοπέδη σε οτιδήποτε θα μπορούσε να φέρει κάποια αλλαγή, κάποιον εκσυγχρονισμό ή πρόοδο κυρίως στις σχέσεις των ανθρώπων.

Άρχισα λοιπόν να προσπαθώ να καταλάβω πότε πρωτοεμφανίστηκαν, από ποιον και σε τι αποσκοπούσαν.

Αποκαλούνται συνήθως «λαϊκή σοφία», αλλά με τον όρο αυτό ερμηνεύουμε κάτι που απαγορεύει στον περισσότερο κόσμο να φερθεί με διαφορετικότητα, βοηθά την ομαδοποίηση και ως εκ τούτου τον έλεγχο της κοινής γνώμης.

Αλλά ας τα πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.

Το λεξικό αναφέρει πως «παροιμία είναι το λαϊκό απόφθεγμα που εκφράζει μια εμπειρικά βεβαιωμένη αλήθεια».

Σκεφτείτε δηλαδή πως μια αλήθεια που επιβεβαιώθηκε και μάλιστα εμπειρικά όχι ιστορικά πριν από δυο αιώνες, να αναπαράγεται και να ισχύει και σήμερα.

Αν είναι δυνατόν!

Ενώ δηλαδή και μόνο μια φράση που ξεκινάει από κάποιον και στο πέμπτο ή δέκατο άκουσμά της έχει παραποιηθεί τόσο πολύ από τους ενδιάμεσους που την μετέφεραν, εμείς να θωρούμε τη δέκατη εκδοχή ως αλήθεια. Σκεφτείτε τώρα αν έχουν μεσολαβήσει δυο αιώνες και χιλιάδες στόματα και εκδοχές.

Καμιά σχέση με την πραγματικότητα, καμιά σχέση με αυτό που συμβαίνει σήμερα.

Θα μπορούσα να σας αναφέρω πολλά παραδείγματα, πασίγνωστα και πολυχρησιμοποιημένα.

Ας δούμε μερικά: «κάνε το καλό και ρίξτο στο γυαλό».

Αυτό που με σώζει από τις παρερμηνείες και τις γενικότητες είναι όταν βάζω δίπλα από κάθε παροιμία τις δυο μαγικές λέξεις: «ποιος» και «γιατί».

Ποιος δηλαδή να κάνει το καλό και σε ποιόν αλλά και γιατί;

Αν δεν προσδιοριστούν με σαφήνεια αυτές οι δυο απαντήσεις θα μπορούσα δηλαδή να κάνω και καλό στον εχθρό μου; Γιατί να το κάνω; Αν ποτέ φτάσω στο σημείο να είμαι Θεός ίσως το κάνω, αλλά σαν άνθρωπος δεν μου βγαίνει και να με συγχωρείτε. Θα κάνω καλό σε κάποιον που αγαπάω γιατί το θέλω. Αυτός είναι κοντά μου, μ’ αυτόν θα έχω, αν όχι κοινή, τουλάχιστον μια παράλληλη πορεία στη ζωή μου μαζί τους.

Ας πάρουμε μια ακόμα πασίγνωστη: «φύλαγε τα ρούχα σου να έχεις τα μισά».

Και ποιος δεν την έχει πει αυτήν την παροιμία;

Δηλαδή μην μοιράζεσαι τίποτε με τους γύρω σου, μην εμπιστεύεσαι κανέναν, στηρίξου μόνο στον εαυτό σου και όχι σε μια συλλογική προσπάθεια.

Μπορείτε να φανταστείτε μια τέτοια συμπεριφορά μεταξύ στρατιωτών σε ώρα πολέμου; Αν θεωρήσει κανείς πως η ζωή είναι μια διαρκής μάχη σκεφτείτε πόσο ατομισμός δημιουργείται από μια τόσο καλά εδραιωμένη στο μυαλό όλων παροιμία. Η επιτομή του ατομισμού και της τσιγκουνιάς.

Μια τελευταία, πασίγνωστη και αυτή: «αγάπα το φίλο σου με τα ελαττώματά του». Αν δηλαδή ο φίλος μου δέρνει τη γυναίκα του και το μάθω, εγώ θα πρέπει να συνεχίσω τον αγαπάω; Θα του αξίζει να φέρει τον τίτλο του φίλου μου; Όχι βέβαια.

Το λεξικό επίσης αναφέρει πως γνωμικό είναι «είναι ένας γενικός όρος που  περιλαμβάνει ρήσεις από γνωστές (συνήθως) προσωπικότητες, εκκλησιαστικά ρητά, φράσεις από λογοτεχνικά κείμενα, επιγράμματα ευφυολογήματα, παροιμίες (που είναι λαϊκά γνωμικά), ιστορικές φράσεις».

Κάποιος λοιπόν κάπου κάποτε σκέφτηκε και είπε ή διατύπωσε ένα ευφυολόγημα που αφορούσε την τότε κοινωνική κατάσταση ή τις τότε ανθρώπινες σχέσεις και αυτό θα πρέπει να ισχύει και μέχρι σήμερα.

Μην τολμήσουμε δηλαδή να το πειράξουμε αυτό που υπάρχει, ούτε καν να το προσαρμόσουμε στις σημερινές συνθήκες. Είναι δόγμα, όπως αυτά της εκκλησίας. Δηλαδή δεν μπορούν να τεθούν σε έρευνα, σε διερεύνηση ή σε οποιαδήποτε επιστημονική ερμηνεία. Ή το δέχεσαι όπως είναι ή θεωρείσαι αιρετικός και το να σε θεωρήσει η κοινωνία αιρετικό ή διαφορετικό όλοι γνωρίζουμε τη βία με την οποία αντιδρά. Στην καλύτερη περίπτωση σε απομονώνει στη χειρότερη σε εξοστρακίζει.

Ίσως πιστεύετε πως «τσουβαλιάζω» τις έννοιες, ίσως πάλι θεωρείτε πως δε συμβαίνει πάντα έτσι. Πως υπάρχουν δηλαδή και παροιμίες αλλά και γνωμικά που μπορεί να είναι σημαντικά.

Έχετε εν μέρει δίκιο. Υπάρχουν σκέψεις και απόψεις πολύ σημαντικών επιστημόνων και φιλόσοφων. Υπάρχουν γνωμικά που έχουν προκύψει μετά από πολλή μελέτη και έρευνα. Αυτά τ’ αναγνωρίζω και τ’ αποδέχομαι μόνο αν η ερμηνεία τους μπορεί να είναι διαχρονική ή αν μπορεί να εφαρμοστεί σε κάθε χρονική περίοδο. Ιδιαίτερα δε αν εκεί που θα εφαρμοστεί θα δώσει την ώθηση για τη μεγαλύτερη εμβάθυνσή της ή το προχώρημά της.

Αν θα γίνει η αρχή για να δημιουργηθεί μια νέα συνθήκη στον τρόπο ζωής των ανθρώπων. Αλλά αν γίνει κάτι τέτοιο μιλάμε για επιστημονική προσέγγιση και όχι δογματική. Η διαφορά τους είναι πως η επιστήμη διαρκώς αναπροσαρμόζεται, εμπλουτίζεται, διαμορφώνεται και έχει σαν απώτερο σκοπό την καλύτερη ποιότητα ζωής των ανθρώπων και της φύσης.

Όλα τα υπόλοιπα είναι σκοταδισμός και οπισθοδρόμηση.

Χρησιμοποιείστε λοιπόν άφοβα και ακούραστα τις δυο αυτές μαγικές λέξεις: «πώς» και «γιατί».

Το αποτέλεσμα θα σας καταπλήξει κυρίως με τη ζωντάνια που παράγει.

Και το σπουδαιότερο: μην αναμεταδίδετε τις παροιμίες της γιαγιάς σας, ή φτιάξτε δικές σας ή πετάξτε τις παλιές στα σκουπίδια της ιστορίας.

Ο μόνος λόγος που υπάρχουν είναι για να σταματάει κάθε διάλογος, ν’ απομονώνεται κάθε ανήσυχο μυαλό και κυρίως να μην αναπτυχθεί η κριτική σκέψη.

Πηγές:

  1. http://www.gnomikologikon.gr/gnomika.html#axzz3afIKyCAD
  2. http://el.wiktionary.org/wiki/%CF%80%CE%B1%CF%81%CE%BF%CE%B9%CE%BC%CE%AF%CE%B1

comments Αν έχεις κάτι να πεις... μίλησε τώρα ή σώπασε για πάντα.