Έφυγε λοιπόν άλλη μια χρονιά. Μια χρονιά η οποία, όπως και αρκετές προηγούμενες, αποτελεί κομμάτι μιας περιόδου ευρύτερης παρακμής. Οικονομικής, πνευματικής, ηθικής. Σε αυτή την παρακμή, ο πολιτισμός, είναι η απάντηση.

Ο «πολιτισμός» μπορεί να είναι πολλά πράγματα. Μπορεί να είναι μια διαδικασία ανθρώπινης τελείωσης και ολοκλήρωσης με όρους απόλυτων και καθολικών αξιών. Ή κάτι που μέσα σε μια κοινωνία αντανακλάται στις υψηλότερες στιγμές της ανθρώπινης νόησης, εμπειρίας και δραστηριότητας μέσα σ’ αυτή την κοινωνία. Ή, τέλος, ένας συγκεκριμένος τρόπος ζωής, ο οποίος εκφράζει συγκεκριμένα νοήματα και αξίες όχι μόνο στις τέχνες και στην παιδεία, αλλά και στους θεσμούς και στην καθημερινή συμπεριφορά (sciencearchives.wordpress.com).

Με σεβασμό στους πιο πάνω ορισμούς, για τις ανάγκες του παρόντος άρθρου, όταν αναφερόμαστε σε πολιτισμό, εννοούμε κυρίως τον πνευματικό πολιτισμό. Ο οποίος αποτελεί, μέσω κυρίως των τεχνών, τρόπο έκφρασης αλλά και μέσο αντίδρασης που σχετίζεται με την πνευματική ανάπτυξη. Ο πολιτισμός, συνδέεται άμεσα με μουσικές εκδηλώσεις, θεατρικές παραστάσεις και γενικότερα με την τέχνη, την υπογραφή των πολιτισμών όπως εύστοχα παρατηρεί η Beverly Sills, αλλά και με την κουλτούρα του αλληλοσεβασμού. Η ενασχόληση μ’ αυτόν μπορεί να διευρύνει το πνεύμα και να αναπτύξει τη διάθεση για δημιουργία, ενώ έχει και τη δύναμη να απελευθερώσει τον άνθρωπο από τους δαίμονές του.

Το να «υπηρετούμε» τον πολιτισμό είναι η απάντηση στην κρίση. Την οικονομική, την ηθική, την κρίση αξιών, αντιλήψεων και τρόπου σκέψης. Με απλά λόγια, μπορεί να επιδράσει θετικά στον κάθε άνθρωπο, «ξυπνώντας» του την ικανότητα να προβληματίζεται, να κρίνει διαρκώς τις καταστάσεις, και να επινοεί και να σχεδιάζει το μέλλον του.

Καταρχάς, ο πολιτισμός βελτιώνει τον άνθρωπο. Και είναι αδύνατο να βελτιωθεί ο κόσμος, αν δεν βελτιωθούν οι άνθρωποι που κατοικούν σ' αυτόν (Πλάτων). Έπειτα, νοουμένου ότι ο πολιτισμός είναι η ίδια η περιπέτεια της αυτογνωσίας (Γιαβρής Αρης), αυτή μπορεί να επέλθει μέσα από μια σειρά ατομικών και συλλογικών δραστηριοτήτων που αναπτύσσουν το πνεύμα και επιτρέπουν πολύπλευρη έκφραση μέσα από τον λόγο, την κίνηση, τη μουσική, τη δημιουργικότητα και τον αυτοσχεδιασμό.

Σε αντίθεση με το τι πράττουμε στις σημερινές κοινωνίες, το αληθινό νόημα του πολιτισμού δεν προϋποθέτει την αύξηση της κατανάλωσης, αλλά τον ελεύθερο και καλά προμελετημένο περιορισμό των επιθυμιών (Mahatma Gandhi). Ο γνωστός ζωγράφος Γιάννης Τσαρούχης, πολύ εύστοχα παρατήρησε ότι κάποτε οι Έλληνες δημιουργούσαν πολιτισμό. Σήμερα βλέπουν τηλεόραση. Ειδικά σε σχέση με την τηλεόραση, πολιτισμός είναι αντί να βλέπουμε τηλενουβέλες, τούρκικα και πρωινάδικη σαβούρα, να δούμε για αλλαγή κάτι πιο ποιοτικό.

Απομακρυνόμενοι από την υπηρεσία του πολιτισμού, ενισχύσαμε αποφασιστικά τον ατομοκεντρισμό και εγωισμό μας. Υποσκάψαμε αξίες και αρχές, όπως του δημοσίου συμφέροντος, της κοινωνικής ευθύνης ή της αλληλεγγύης, και αυτός είναι ένας από τους κυριότερους λόγους που φτάσαμε στην κρίση του σήμερα. Στη δύσκολη συγκυρία που βιώνουμε, η προσφυγή στα αγαθά του πολιτισμού είναι για πολλούς ανάγκη αναζήτησης αντίβαρων στη σφαίρα της γνώσης, της νόησης, της δημιουργίας και της ευαισθησίας (Νίκος Θεμελής).

Η γενικότερη απάθεια καταστρέφει τον πολιτισμό. Η απάθεια ελέω της αγωνίας για το αύριο, ελέω κρίσης, μαζικής δυσαρέσκειας αλλά και η απάθεια μπροστά στις καταστροφές, φυσικές ή τεχνητές, που βρίσκουν εύφορο έδαφος σε τέτοιες δύσκολες εποχές. Ας μην είμαστε απαθείς, και ας αρχίσουμε να περνάμε τον χρόνο μας πιο «πολιτιστικά».

Για παράδειγμα, όταν θα πάμε για καφέ, αντί στα κλασσικά και τα συνηθισμένα, ας πάμε σε μια καφετέρια που έχει βιβλία, μαθήματα ζωγραφικής, δραστηριότητες «ανοικτού μικροφώνου» και ποίησης, ενημερώσεις για δημιουργική γραφή, ή που φιλοξενεί μουσικές βραδιές για παιδία και ενήλικες (ναι, υπάρχουν και αυτά!). Εκεί όπου έχεις την ευκαιρία να αλληλεπιδράσεις με άλλους ανθρώπους, κυρίως από τον καλλιτεχνικό χώρο, και να μοιραστείς μαζί τους γνώσεις και εμπειρίες. Και επιτέλους, ας μάθουμε να παίζουμε και ένα όργανο… μουσικό. Κάνει καλό!

Τα γράμματα και οι τέχνες με τα νοήματα, την αισθητική, αλλά και τον συναισθηματικό τους κόσμο κεντρίζουν τον προβληματισμό μας. Οξύνουν την κριτική στάση, διευκολύνουν την αναθεώρηση ξεπερασμένων αντιλήψεων και ανοίγουν μονοπάτια στον δύσκολο δρόμο της αυτογνωσίας (Νίκος Θεμελής).

Υπό αυτό το πρίσμα, ίσως τελικά να χρειαζόμαστε τη δική μας Αναγέννηση. Παρά τις οικονομικές δυσχέρειες, με υπομονή, πρέπει να ξεκινήσουμε την προσπάθεια «ανανέωσης» του πολιτισμού μας, η οποία είναι υψίστης σημασίας γιατί συνδέεται με την ατομική και συλλογική ταυτότητά μας. Η στροφή στον πολιτισμό μπορεί να μην λύσει όλα τα προβλήματα. Αλλά εγγυημένα θα μειώσει την απόσταση μεταξύ της σημερινής παρακμής, και του περιβόητου «καλύτερου αύριο». Θα συμβάλει δε στο να αποκτήσει κάποιο καλύτερο και βαθύτερο νόημα η βαρετή και «γκρίζα» καθημερινότητα. Σαφέστατα οι τέχνες και τα γράμματα από μόνα τους δεν μπορούν να ανατρέψουν την πορεία της παρακμής. Αλλά βέβαια, είναι αδύνατη η ανατροπή της ερήμην της παιδευτικής τους λειτουργίας.

Χρειαζόμαστε τη συγκυρία που θα κινητοποιήσει την κοινωνία να πραγματοποιήσει μια μεγάλη πολιτισμική ανατροπή και να ανοίξει τους νέους δρόμους. Η κρίση είναι μία ευκαιρία για να χτίσουμε αυτήν τη συγκυρία (Νίκος Θεμελής). Ας αναβαθμίσουμε λοιπόν τα γράμματα, τις τέχνες και τον πολιτισμό γενικότερα, σε «είδος» πρώτης ανάγκης της ζωής μας.

Μια ιστοριούλα και ένα γνωμικό αντί επιλόγου:

Ο γνωστός αμερικάνος ηθοποιός Vin Diesel, όταν ήταν μικρός, χαρακτηριζόταν από παραβατική συμπεριφορά. Μια μέρα, αυτός και μερικοί φίλοι του μπούκαραν σε ένα θέατρο για να προβούν σε βανδαλισμούς. Μια γυναίκα όμως τους σταμάτησε και τους προσέφερε ένα σενάριο και $20 στον καθένα, με την προϋπόθεση ότι θα παρακολουθήσουν καθημερινά μαθήματα για τον ρόλο μετά το σχολείο. Ο Vin Diesel σοβαρεύτηκε, στρώθηκε στη δουλειά και ξεκίνησε να γίνει αυτός που είναι σήμερα (imdb.com). Μπορεί να μην είναι και ο... Marlon Brando, αλλά αυτή η ιστορία μπορεί να μας διδάξει πολλά!

**  «Τότε για τι πολεμάμε;». Αυτό απάντησε ο Winston Churchill, όταν του ζητήθηκε να κόψει την χρηματοδότηση στις τέχνες, λόγω των αναγκών του Πολέμου.  **

comments Αν έχεις κάτι να πεις... μίλησε τώρα ή σώπασε για πάντα.